Krutyń - Historia miejscowości

Krutyń jest turystyczną miejscowością położoną na Mazurach - w środku Mazurskiego Parku Krajobrazowego. Przepływająca przez Krutyń rzeka Krutynia znana jest z organizowanych na niej spływów kajakowych. We wsi znajduje się wiele zabytkowych, drewnianych chałup, głównie z początku XX w. W dawnej stodole z końca XIX w. mieści się poczta. We wsi znajduje się siedziba Mazurskiego Parku Krajobrazowego oraz małe muzeum przyrodnicze. W latach 1951-1957 w Krutyni mieszkał Karol Małłek (1898-1969), działacz mazurski, pisarz, folklorysta).

Krutyń - wieś położona w romantycznej okolicy nad rzeką Krutynią, od której zapożyczyła swoją nazwę. Rzekę nazywano wcześniej "Crotin, Krutina" co oznaczać miało w języku pruskim "rzekę wartką i krętą". Zaczątek miejscowości stanowiła stanica myśliwska postawiona za czasów Wielkiego Mistrza Zakonu Krzyżackiego, Fryderyka Wettyna, około 1500 roku. Nieprawdziwą informacją jest jakoby Krutyń powstała za czasów Wielkiego Mistrza Zakonu Krzyżackiego Fryderyka z Miśni. Fryderyk z Miśni żył na przełomie XIV i XV wieku oraz nigdy nie był Wielkim Mistrzem Zakonu Krzyżackiego. Stanicę później przebudowano na zameczek myśliwski, który w 1527 roku służył księciu Albrechtowi za schronienie w czasach panującej w Prusach dżumy. Zameczek ten figuruje na mapie Prus Caspara Henneberga z 1576 roku. Następnie przebywał w nim w latach dwudziestych XVII stulecia elektor branderburski i książę pruski, Jerzy Wilhelm, w czasie wielkich łowów w okolicznej puszczy. O istnieniu zameczku w Krutyni wspominano jeszcze w 1674 roku.

Około 1651 roku zameczek był siedzibą nadleśniczego, do którego należał nadzór wszystkich lasów państwowych w obwodzie starostwa sześcieńskiego. Podlegało mu czterech wartowników: w Kosewie, Kiełbonkach, Marcinkowie i Prusinowie. W tym okresie wzmogła się intensywna eksploatacja puszczy w celu pomnożenia dochodów książęcych. Powstały liczne smolarnie, dziegciarnie, budy potażowe. Obok siedziby nadleśniczego powstała niewielka osada robotnicza.

Osada Krutyń była w 1785 roku nadal siedzibą władz leśnych. Liczyła 16 domów, w 1815 roku - 27 domów i 151 osób, zaś w 1838 roku - 50 domów i 319 mieszkańców. W 1874 roku Krutyń wydzielono spod dotychczasowej administracji leśnej, wieś stała się samoistną gminą polityczną. Zabudowa wsi uformowała sie w kształcie nieregularnego skupiska po lewej stronie rzeki, podczas gdy nadleśnictwo pozostało na jej prawym brzegu, tam gdzie kiedyś stała stanica myśliwska.

Okolica Krutyni należy do najpiękniejszych zakątków klimatycznych i letniskowych Mazur. Dzięki właśnie tym walorom wieś zawdzięcza swój rozwój. Przed Drugą Wojną Światową były tutaj cztery pensjonaty, a oprócz tego turyści i letnicy zatrzymać się mogli w licznych kwaterach prywatnych.

Pierwszą szkołę założono przed 1740 rokiem w budynku drewnianym, w 1818 roku uczęszczało do niej 40 dzieci. W 1935 roku była tu trzyklasowa szkoła, która mieściła się w gmachu murowanym. Dwóch nauczycieli uczyło w niej 120 dzieci, w tej liczbie również dzieci z Krutyńskiego Piecka i Zielonego Lasku. Krutyń należała początkowo do parafii w Nawiadach, od 1846 do Ukty. W roku 1939 liczyła 436 mieszkańców, na koniec 1999 roku 324 mieszkańców. Za mostem, po prawej stronie znajduje się budynek (dawne nadleśnictwo Krutyń), w którym w 1963 r. zatrzymał się noblista John Steinbeck. Przed budynkiem Szkoły Podstawowej w Krutyni znajduje się głaz narzutowy z tablicą poświęconą Karolowi Małłkowi, działaczowi i pisarzowi mazurskiemu, który mieszkał w Krutyni.

Mapa Prus Henneberga (wersja z 1576r.)

Mapa Prus Henneberga (wersja z 1684r.)

Więcej map w Galerii

Trochę dat związanych z historią Krutyni:

• 1500 r. - założenie Krutyni za panowania Fryderyka Wettyna (Wielkiego Mistrza Zakonu Krzyżackiego), powstanie pierwszego pieca do wytapiania smoły,
• 1527 r. - w Krutyni schronił się książę Albrecht (siostrzeniec Zygmunta Starego),
• 1620 r, 1621 r, 1627 r, 1629 r - w Krutyni przebywa elektor Jerzy Wilchelm,
• 1651 r. - zameczek myśliwski zostaje siedzibą nadleśniczego,
• 1693 r. - pożar i odbudowa domu myśliwskiego,
• 1729 r. - powstają palarnie popiołu i potażu,
• 1737 r. - powstaje szkoła w Krutyni,
• 1751 r. - hutnik Grzegorzewski zakłada hutę szkła nad rzeką Krutynią,
• 1756 r. - Andrzej Uklański przejmuje hutę,
• 1771 r. - W Krutyni powstaje karczma,
• 1782 r. - w Krutyni jest 16 domów,
• 1809 r. - tereny wokó Krutyni są sprzedawane osadnikom,
• 1813 r. - podpisanie umowy dzierżawy z osadnikami (jest dziewiętnaście rodzin osadników),
• 1818 r. - w Krutyni jest 27 domów i 151 mieszkańców,
• 1824 r. - powstaje kolejny piec do wytapiania smoły,
• 1827 r. - w Krutyni mieszka 56 rodzin,
• 1830 r. - powstaje trzeci piec do wytapiania smoły,
• 1835 r. - zaprzestano wypalania popiołu,
• 1873 r. - zostaje zbudowana droga z Mrągowa do Pisza,
• 1874 r. - Krutyń staje się samodzielną gminą,
• 1881 r. - przestaje istnieć wytwórnia węgla drzewnego.

Bibliografia:

1. "Mrągowo. Z dziejów miasta i powiatu" - Pojezierze, Olsztyn 1975 r.

Powrót na górę strony >>